Son həftələrdə baş verən hadisələrə, hərbi gərginliyin artmasına, siyasi və hərbi rəsmilərin açıqlamalarına və beynəlxalq media tərəfindən yayımlanan məlumatlara nəzər saldıqda, Yaxın Şərqin yeni və təhlükəli hərbi qarşıdurma mərhələsinə daxil olmaq ərəfəsində olduğu ilə bağlı narahatlığın yenidən daha ciddi xarakter aldığını görürük. Qarşılıqlı təhdidlər və hərbi hazırlıqlar davam etdiyi bir vaxtda, danışıqlar kanallarını qorumaq və münaqişənin daha da genişlənməsinin qarşısını almaq üçün səylər də davam edir. Bu ziddiyyət göstərir ki, region hələ də iki fərqli yol arasında qalıb: hərbi eskalasiya və çətin diplomatiya yolu.
Məsələ yalnız yeni bir qarşıdurma dalğasının başlayıb-başlamayacağı deyil. Daha mühüm sual budur: belə bir yol yenidən seçilərsə, bunun İran, İsrail, ABŞ, region ölkələri, hətta qlobal təhlükəsizlik və dünya iqtisadiyyatı üçün nəticələri nə olacaq?
Müharibənin qurbanları adətən qərarların qəbul edildiyi otaqlarda olmurlar
Müharibələrdə adətən qərarları döyüş meydanında olmayan insanlar qəbul edir, həmin qərarların verilməsində heç bir rolu olmayan insanlar isə ən ağır bədəli ödəyirlər.
Adi insanlar, qadınlar, kişilər, uşaqlar və yaşlılar evlərini, həyatlarını, təhlükəsizliklərini, işlərini və gələcəklərini itirənlərdir.
Müharibə yalnız bomba və raket demək deyil. Müharibə qorxu, didərginlik, ölüm, infrastrukturun dağıdılması, ərzaq qiymətlərinin artması, dərman çatışmazlığı, iş yerlərinin itirilməsi və illərlə davam edən təhlükəsizlik və sosial problemlər deməkdir.
Bu səbəbdən müharibəyə qarşı olmaq təhlükəsizlik təhdidlərini görməzdən gəlmək demək deyil. Müharibəyə qarşı olmaq o reallığı qəbul etməkdir ki, müharibə ilk seçim deyil, son çarə olmalıdır.
İran xalqı müharibədən əvvəl də təzyiq altındadır
İran xalqı illərdir ağır iqtisadi və sosial problemlərlə yaşayır. İnflyasiya, ərzaq qiymətlərinin artması, kirayə haqları, müalicə və dərman xərcləri, eləcə də alıcılıq qabiliyyətinin azalması milyonlarla iranlının həyatını çətinləşdirib.
Bir çox ailə üçün məsələ artıq sadəcə həyat səviyyəsinin aşağı düşməsi deyil. Məsələ ən əsas həyat ehtiyaclarını təmin edə bilməkdir.
Artıq vəziyyət dözülməz həddə çatıb.
Belə bir şəraitdə genişmiqyaslı müharibə mövcud iqtisadi təzyiqi dəfələrlə artıra bilər. Enerji qiymətlərinin yüksəlməsi, ticarətin pozulması, milli valyutanın dəyər itirməsi, bizneslərin bağlanması, ərzaq və dərmanlara çıxışın daha da çətinləşməsi ilk növbədə adi insanlara təsir edəcək.
Bu gün də İran hökumətinin daxili və xarici siyasətinin ağır bədəlini ödəyən insanlar yeni bir müharibənin də qurbanına çevrilməməlidirlər.
İran xalqı xarici təzyiq və daxili repressiya arasında
Ən ağrılı reallıqlardan biri budur ki, İran xalqı son illərdə eyni zamanda iki təzyiqlə üz-üzə qalıb: ölkə daxilində hökumətin təzyiqi və xaricdən gələn təzyiqlər.
İslam Respublikası dəfələrlə xalq etirazlarını zorakılıqla yatırıb. Əvvəlki etirazlardan tutmuş 1404-cü ilin Dey ayında və 2026-cı ilin yanvarında baş verən ümummilli etirazlara qədər müxtəlif hesabatlarda minlərlə insanın öldürüldüyü, on minlərlə insanın yaralandığı və çox sayda insanın həbs edildiyi bildirilib.
Bu repressiya yalnız küçələrlə məhdudlaşmayıb. Həbs, işgəncə və edam da hökumətin müxaliflərə və etirazçılara qarşı istifadə etdiyi vasitələr sırasında olub.
Bu gün belə, etirazlarla əlaqədar həbs edilmiş insanların edam olunması repressiyanın başa çatmadığını göstərir. 5 oktyabr 2026-cı ildə İran hakimiyyəti 2026-cı ilin yanvarında İsfahanda keçirilən etirazlarla əlaqədar həbs edilmiş iki şəxsi edam edib.
Amma burada çox mühüm bir məqam var:
Müharibəyə qarşı olmaq İslam Respublikasını dəstəkləmək demək deyil.
Eyni şəkildə:
İslam Respublikasına qarşı olmaq İrana hərbi hücumu dəstəkləmək demək deyil.
Millət hökumətlə eyni şey deyil.
İran xalqı İslam Respublikasının qərarlarına görə məsuliyyət daşımır. Eynilə İsrail xalqı İsrail hökumətinin bütün qərarlarına, ABŞ xalqı isə ABŞ hökumətinin bütün qərarlarına görə məsuliyyət daşımır.
İnsan həyatı bayraqdan və hökumətdən asılı deyil.
Minab: Müharibənin insan həyatına vurduğu ağır bədəl
Bəlkə də heç nə müharibənin insan həyatına vurduğu bədəli uşaqların taleyi qədər aydın göstərə bilməz.
2026-cı il fevralın 28-də İranın cənubundakı Minab şəhərində yerləşən Şəcərə Tayyebə qızlar üçün ibtidai məktəbə edilən hücum zamanı 168 qız şagirdin öldürüldüyü barədə UNICEF məlumat yayıb. Ölənlərin əksəriyyətinin 7–12 yaş arasında olan məktəbli uşaqlar olduğu bildirilib.
Bu, sadəcə bir rəqəm deyil.
168 uşaq 168 ailə, 168 gələcək, 168 arzu və həyatları əbədi olaraq dəyişmiş yüzlərlə insan deməkdir.
Məktəb uşaqların təhsil aldığı və təhlükəsiz olduğu yer olmalıdır, onların öldüyü yer deyil.
Bu faciə bizə xatırladır ki, müharibə başlayandan sonra kimin qurban olacağını və kimin olmayacağını asanlıqla müəyyən etmək mümkün deyil. Müharibənin öz məntiqi var və başladıqdan sonra ilkin məqsədlərindən çox uzaqlara yayıla bilər.
İnsanlar müharibə ilə diktatura arasında seçim etməyə məcbur edilməlidirmi?
Ən təhlükəli siyasi səhvlərdən biri insanları iki pis seçimdən birini etməyə məcbur etməkdir.
Sanki İslam Respublikasına qarşı olan hər bir insan mütləq hərbi hücumu dəstəkləməlidir.
Yaxud hərbi hücuma qarşı olan insan mütləq İslam Respublikasının tərəfdarıdır.
Bu məntiq yanlışdır.
İran xalqının həm diktaturaya, həm də müharibəyə qarşı çıxmaq haqqı var.
Onların azadlıq, demokratiya, insan hüquqları və təhlükəsizlik tələb etmək haqqı var. Bunun üçün ölkələrinin dağıdılmasını və insanların həyatını itirməsini qəbul etməyə məcbur olmamalıdırlar.
İsrail xalqının da təhlükəsizlik hüququ var. ABŞ xalqının isə öz vətəndaşlarına və qüvvələrinə qarşı hücumlardan narahat olmaq hüququ var.
Bir tərəfin təhlükəsizliyi milyonlarla başqa insanın həyatını təhlükəyə atmaq demək olmamalıdır.
Müharibə yalnız İranın sərhədlərinə təsir etməyəcək
İran, İsrail və ABŞ arasında genişmiqyaslı müharibənin yalnız məhdud regional qarşıdurma olaraq qalması mümkün deyil.
Yaxın Şərq qlobal enerji, ticarət və təhlükəsizliklə birbaşa bağlıdır.
Enerji marşrutlarında, xüsusilə Hörmüz boğazında ciddi hər hansı pozuntu neft və enerji qiymətlərini artıra bilər və bunun təsirləri qısa müddətdə digər ölkələrin iqtisadiyyatlarına da yayıla bilər.
Yanacaq və əmtəə qiymətlərinin artması, təchizat zəncirlərinin pozulması, inflyasiyanın yüksəlməsi və regional təhlükəsizliyin daha da pisləşməsi regionun hüdudlarından kənarda hiss edilə biləcək nəticələrin yalnız bir hissəsidir.
Buna görə də bugünkü dünyada bir neçə ölkə arasında müharibə yalnız həmin ölkələrin problemi deyil.
Dünya onsuz da kifayət qədər iqtisadi böhran, miqrasiya, təhlükəsizlik problemləri və qeyri-sabitliklə üz-üzədir. Bu vəziyyətə daha bir böyük müharibə əlavə etmək nəticələri asanlıqla proqnozlaşdırıla biləcək bir qərar deyil.
Müharibə təcrübəsi siyasətçilərə nəsə öyrətməli idi
Tarix dəfələrlə göstərib ki, müharibə konkret məqsədlə başlaya bilər, amma onun nəticəsi müharibəni başladanların istədiyi kimi olmaya bilər.
Bəzən müharibənin qarşısını almaq üçün edilən bir hücum özü daha böyük müharibənin başlanğıcına çevrilir.
Bəzən məqsəd bir hökumətin davranışını dəyişdirmək olur, amma nəticədə nifrət, dağıntı və qeyri-sabitlik daha da artır.
Bəzən isə müharibənin qısa və nəzarətdə saxlanıla biləcəyini düşünənlər heç kimin asanlıqla dayandıra bilmədiyi bir böhranla üzləşirlər.
Beynəlxalq münasibətlərdə güc yalnız hücum etmək qabiliyyətindən ibarət deyil. Əsl güc həm də müharibənin qarşısını almaq, böhranları idarə etmək, danışıqlar aparmaq və gərginliyi azaltmaq üçün yol tapmaq bacarığıdır.
Adi insanlar güclərin hesablamalarının bədəlini ödəməməlidirlər
Heç bir hökumət, heç bir hərbi güc və heç bir siyasi lider unutmamalıdır ki, müharibə statistikalarının arxasında real insanlar dayanır.
Gecə partlayış səslərindən qorxan uşaq, övladının sağ olub-olmadığını bilməyən ana, evini və işini itirmiş ata, xəstə yaxınları üçün dərman tapa bilməyən ailə müharibənin reallığının bir hissəsidir.
Bu insanlar siyasi danışıqlarda iştirak etmirlər.
Onlar qərargahlarda da olmurlar.
Amma ən ağır bədəli onlar ödəyirlər.
Əgər siyasətin məqsədi insan həyatını və təhlükəsizliyini qorumaqdırsa, özümüzdən soruşmalıyıq: seçdiyimiz yol həqiqətən daha çox təhlükəsizliyə gətirib çıxaracaq, yoxsa sadəcə yeni bir zorakılıq dövrü yaradacaq?
Ağıl və məntiq təhlükələri görməzdən gəlmək demək deyil
Müharibənin əsas həll yolu olmamalı olduğunu söyləmək sadəlövhlük və ya təhdidləri görməzdən gəlmək demək deyil.
Əksinə, siyasi ağıl və məntiq təhlükələri ciddi qəbul etmək, lakin hərbi gücdən istifadə etməzdən əvvəl müharibənin qarşısını almaq üçün mümkün olan bütün yolları sınamaq deməkdir.
Danışıqlar, vasitəçilik, diplomatik təzyiqlər, təhlükəsizlik razılaşmaları, beynəlxalq monitorinq və böhran zamanı kommunikasiya kanallarının yaradılması siyasi böhranın humanitar fəlakətə çevrilməsinin qarşısını ala biləcək vasitələrdir.
Danışıqlar çətin olsa belə, qarşı tərəfə etibar etmək mümkün olmasa belə və fikir ayrılıqları dərin olsa belə, danışıqlar yenə də müharibədən daha az bədəl tələb edə bilər.
Bəzən siyasi ağıl və məntiq xoşlamadığımız biri ilə danışıqlar aparmaq deməkdir, sadəcə günahsız insanların öldürülməsinin qarşısını almaq üçün.
Dünya ağıl və məntiqin səsini daha uca eşitməlidir
Bu gün məsələ yalnız İran, İsrail və ya ABŞ deyil.
Məsələ budur ki, beynəlxalq ictimaiyyət daha bir böyük humanitar fəlakətlə üzləşməzdən əvvəl gərginliyi azaltmaq üçün bir yol tapa biləcəkmi?
Heç kim İran xalqından İslam Respublikası ilə müharibə arasında seçim etməsini istəməməlidir.
Heç kim İsrail xalqından öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün başqalarının yaşamaq haqqından imtina etməsini istəməməlidir.
Heç kim də Yaxın Şərqdə böyük bir müharibənin dünya üçün heç bir bədəli olmadan başa çatacağını düşünməməlidir.
İran xalqına azadlıq lazımdır, müharibə yox.
İsrail xalqına təhlükəsizlik lazımdır, qorxu içində həyat yox.
Region xalqlarına sabitlik lazımdır, zorakılığın genişlənməsi yox.
Dünyaya isə ağıl və məntiq lazımdır, milyonlarla insanı siyasi və hərbi hesablamalara qurban verə biləcək qərarlar yox.
Müharibənin səsi yenidən eşidilir.
Bu dəfə dünya ağıl və məntiqin səsini daha uca eşitməlidir.
