İran 2025-ci ilin son aylarından 2026-cı ildə müharibənin başlamasından sonrakı aylara qədər siyasi və hərbi baxımdan ən ağır və ağrılı dövrlərindən birini yaşadı. Bu dövr genişmiqyaslı etirazlar, repressiyalar, xarici təhdidlər və nəhayət, ABŞ və İsrailin hərbi hücumları ilə müşayiət olundu.
Bu aylarda İranın gələcəyi ilə bağlı müzakirələrdə adı dəfələrlə çəkilən çoxsaylı şəxslər arasında dörd nəfər xüsusilə ön plana çıxdı: Əli Xamenei, Donald Tramp, Binyamin Netanyahu və Rza Pəhləvi.
Lakin ilk növbədə bir məsələni aydınlaşdırmaq lazımdır: bu dörd şəxsi güc, siyasi mövqe və məsuliyyət baxımından eyni tərəzidə ölçmək olmaz.
Xamenei İran İslam Respublikasının lideri və ölkə daxilində dövlət hakimiyyətinin əsas sahibi idi. Tramp ABŞ prezidenti və bu ölkənin silahlı qüvvələrinin ali baş komandanı idi. Netanyahu İsrailin baş naziri və hökumətinin siyasi qərarlarına görə məsul şəxs idi. Rza Pəhləvi isə İrandan kənarda yaşayan, hakimiyyətə müxalif siyasi fiqur idi və İranın siyasi gələcəyində, xüsusilə keçid dövründə, özü üçün müəyyən rol təklif edirdi.
Buna görə də onların məsuliyyətindən danışarkən real siyasi mövqelərini, malik olduqları praktiki gücü, qəbul etdikləri konkret qərarları və sənədləşdirilmiş bəyanatlarını əsas götürmək lazımdır.
Bu məqalənin əsas sualı da məhz buradan başlayır:
Hamı “İran xalqı” haqqında danışarkən, xalq həqiqətən qərarların sahibi olur, yoxsa bəzən onun adı və çəkdiyi əzab başqalarının məqsədlərinə çatmaq üçün vasitəyə çevrilir?
Əli Xamenei; xalqa qarşı dayanan hakimiyyətin məsuliyyəti
Əli Xamenei İran İslam Respublikasının lideri kimi uzun illər ölkənin siyasi və təhlükəsizlik strukturunun başında dayanıb.
28 dekabr 2025-ci ildə başlayan ümummilli etirazlar zamanı etirazçıların öldürülməsi, genişmiqyaslı həbslər, işgəncə və insanların zorla yoxa çıxarılması barədə məlumatlar yayıldı. BMT-nin İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarlığının Ofisi də 2026-cı ilin yanvarında bildirdi ki, etirazlar zamanı özbaşına həbslər, məcburi yoxaçıxmalar və işgəncə də daxil olmaqla ciddi insan hüquqları pozuntuları barədə məlumatlar alıb.
2026-cı ilin sentyabrında BMT-nin Faktaraşdırıcı Missiyası bildirdi ki, İran hakimiyyətinin etirazları yatırması, o cümlədən qanunsuz qətllər, işgəncə və özbaşına həbslərlə bağlı insanlığa qarşı cinayətlərin törədilmiş ola biləcəyinə dair ağlabatan əsaslar mövcuddur.
Bu baxımdan Xameneiyə yönələn tənqid yalnız bir şəxsin tənqidi deyil. Məsələ dövlət strukturunun başında dayanan şəxsin həmin strukturun vətəndaşlarla davranışına görə siyasi məsuliyyətidir.
Lakin 28 fevral 2026-cı il daha bir dönüş nöqtəsi oldu.
ABŞ və İsrail İrana qarşı genişmiqyaslı hücuma başladı və Xamenei də bu hücumlar zamanı öldürüldü. Reuters xəbər verdi ki, ABŞ və İsrailin birgə hücumu Xameneinin, eləcə də İranın bir sıra yüksək vəzifəli hərbi və hökumət rəsmilərinin öldürülməsi ilə nəticələnib.
Bununla belə, bir liderin ölümü onun illərlə başında dayandığı siyasi və dövlət strukturunun avtomatik olaraq sona çatması demək deyil.
İran məsələsi yalnız bir liderin şəxsiyyəti ilə məhdudlaşmır. Burada əsas məsələ hakimiyyət strukturu və xalqın öz gələcəyini müəyyən etmək hüququdur.
Donald Tramp; etirazçılara dəstəkdən müharibə qərarına
Etirazlar zamanı Donald Tramp iranlı etirazçıları dəstəklədi və İran İslam Respublikasını tədbir görməklə hədələdi.
O, 2026-cı ilin yanvarında etirazların vəziyyəti və etirazçıların edam edilməsi barədə bir sıra açıqlamalar verdi. Onun edamların dayandırılması ilə bağlı bəzi açıqlamaları həmin vaxt müstəqil mənbələr tərəfindən tam şəkildə təsdiqlənməmişdi. Reuters yanvarın 16-da yazdı ki, Tramp İran rəsmilərinin kütləvi edamları dayandırdığını söyləmişdi, lakin İran tərəfi bu iddianı təsdiqləməmişdi.
Bundan sonra məsələ siyasi təzyiqdən hərbi əməliyyata keçdi.
28 fevral 2026-cı ildə ABŞ və İsrail İrana qarşı genişmiqyaslı hücuma başladı. Tramp əməliyyatın məqsədləri sırasında İranın yaratdığını hesab etdiyi təcili təhlükələrə və ölkənin nüvə silahı əldə etməsi ehtimalına qarşı mübarizəni göstərdi.
Xamenei də həmin əməliyyat zamanı öldürüldü.
Buna görə Trampın məsuliyyəti də dəqiq müəyyən edilməlidir.
O, İran İslam Respublikasının daxili repressiyalarına görə məsul deyildi. Lakin ABŞ prezidenti kimi ABŞ hökumətinin hərbi qərarları və həyata keçirdiyi əməliyyatlar qarşısında siyasi məsuliyyət daşıyırdı.
Bu iki məsuliyyəti bir-birinə qarışdırmaq olmaz.
Əgər İran hökuməti öz vətəndaşlarını repressiyaya məruz qoyubsa, bunun məsuliyyəti İranın dövlət strukturuna aiddir.
Lakin ABŞ-ın hərbi əməliyyatları nəticəsində mülki şəxslər zərər çəkibsə, bu məsələ də ayrıca və müstəqil şəkildə araşdırılmalıdır.
2026-cı ilin sentyabrında BMT-nin Faktaraşdırıcı Missiyası ABŞ-ın Minab şəhərindəki Şəcərə Təyyibə ibtidai məktəbinə hücumu ilə bağlı müharibə cinayətinin törədilmiş ola biləcəyinə dair ağlabatan əsasların olduğunu bildirdi. Missiyanın məlumatına görə, həmin hücum nəticəsində 120 uşaq da daxil olmaqla 150-dən çox insan öldürülüb.
Bu hesabat, müharibə ilə bağlı bütün siyasi fikir ayrılıqlarından asılı olmayaraq, sadə, lakin mühüm bir prinsipi xatırladır:
İnsanların hüquqlarının pozulmasını qarşı tərəfin hüquqlarının pozulmasına istinad etməklə əsaslandırmaq olmaz.
Binyamin Netanyahu; İsrailin qərarlarına görə məsul, Tehranın qərarlarına görə yox
Binyamin Netanyahu da eyni meyarla qiymətləndirilməlidir.
O, İsrailin baş naziri idi və İsrail 2026-cı ilin fevralında İrana qarşı həyata keçirilən hücumlarda iştirak etdi.
Netanyahu hücumların ilk saatlarında İsrailin İran İslam Respublikasının obyektlərini və yüksək səviyyəli rəsmilərini hədəf aldığını bildirdi. O, Xameneini də İran xalqına qarşı repressiyalar, terrorizm və İranın nüvə proqramı ilə əlaqələndirərək sərt şəkildə tənqid etdi.
Lakin onun məsuliyyəti də aydın və konkret şəkildə müəyyən edilməlidir.
Netanyahu İran İslam Respublikasının daxili repressiyalarına görə məsul deyildi. Lakin İsrail hökumətinin və silahlı qüvvələrinin qərarları və əməliyyatları qarşısında baş nazir kimi siyasi məsuliyyət daşıyırdı.
Bu fərq mühümdür.
Hərbi hücum zamanı öldürülən uşaq İran İslam Respublikasının nüvə siyasətinə görə məsul deyil.
İran vətəndaşı Tehran hökumətinin qərarlarına görə məsul deyil.
İranlının İran İslam Respublikasına qarşı çıxması da o demək deyil ki, o, hər hansı xarici hərbi əməliyyatın nəticələrini qəbul etməlidir.
Digər tərəfdən, İran İslam Respublikasına qarşı çıxmaq da o demək deyil ki, ABŞ və ya İsrailin hərbi əməliyyatlarının hər biri İran xalqını xilas etmək adı ilə əsaslandırıla bilər.
İsrailin təhlükəsizliyi bir məsələdir; İran vətəndaşlarının həyatı və hüquqları isə tamam başqa məsələdir.
Rza Pəhləvi; siyasi vəddən insan qarşısında məsuliyyətə
İranın sonuncu şahı Məhəmməd Rza Pəhləvinin oğlu Rza Pəhləvi 2026-cı ilin yanvarında başlayan etirazlar zamanı İranın siyasi gələcəyində daha böyük rol oynamağa çalışdı.
O, etirazların davam etdirilməsini və İran İslam Respublikasına qarşı beynəlxalq təzyiqin artırılmasını dəstəklədi.
12 yanvar 2026-cı ildə CBS-ə verdiyi müsahibədə Donald Trampı daha tez hərəkətə keçməyə çağırdı və onun fikrincə, daha sürətli müdaxilənin hökumətin dağılmasına və ölənlərin sayının azalmasına səbəb ola biləcəyini söylədi.
Lakin dörd gün sonra, yanvarın 16-da onun başqa bir açıqlaması yayıldı və bu açıqlama xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı.
Pəhləvi bildirdi ki, onun sözlərinə görə, silahlı qüvvələrin və təhlükəsizlik qüvvələrinin bəzi hissələri mülki şəxslərin öldürülməsində iştirak etməkdən imtina edib və gizli şəkildə ona sədaqətlərini bildiriblər. O, həmçinin on minlərlə şəxsin hökumətdən ayrılmağa və ona qoşulmağa hazır olduqlarını bildirdiyini söylədi.
Bu, Rza Pəhləvinin irəli sürdüyü iddia idi və müstəqil araşdırma aparılmadan qəti həqiqət kimi qəbul edilə biləcək təsdiqlənmiş fakt deyildi.
Reuters də həmin vaxt bildirdi ki, Pəhləvinin İrandakı birbaşa təsirinin və real dəstəyinin səviyyəsini müstəqil şəkildə yoxlamaq çətindir.
Məhz burada əsas sual ortaya çıxır:
Əgər on minlərlə hərbi və təhlükəsizlik əməkdaşı həqiqətən hökumətdən ayrılmağa və onun hərəkatına qoşulmağa hazır idisə, İran xalqının bu qüvvələrin sayının nə qədər olduğunu, onların bir-biri ilə necə əlaqə saxladığını və bu koordinasiyanın nə dərəcədə real və etibarlı olduğunu bilməyə haqqı var idi.
Əgər bu dəstəyin miqyası ictimai çıxışlarda təqdim ediləndən daha az idisə, xalqın bunu da bilməyə haqqı var idi.
Burada məsələ yalnız siyasi fikir ayrılığı deyil; məsələ etimaddır.
İran daxilində insanlar etiraz etmək üçün həyatları ilə bədəl ödədikləri zaman, siyasi hərəkatın hərbi və ya təhlükəsizlik qüvvələri tərəfindən dəstəklənmə səviyyəsi barədə aldıqları məlumat onların küçədə qalmaq və ya geri çəkilmək qərarına təsir göstərə bilər.
Buna görə belə bir dəstəyə dair siyasi bəyanat böyük məsuliyyət daşıyır.
“Bu, müharibədir və müharibənin itkiləri olur”
Həmin dövrdə CBS müxbiri Rza Pəhləvidən küçələrə çıxan və onun dəstəklədiyi etirazçıların həyatı qarşısında daşıdığı məsuliyyət barədə soruşdu.
Pəhləvi cavabında dedi:
“Bu, müharibədir və müharibənin itkiləri olur.”
O, davamında məqsədinin itkiləri azaltmaq və günahsız insanların öldürülməsinin qarşısını almaq olduğunu söylədi və İranın azadlığı uğrunda öz həyatını təhlükəyə atmağa hazır olduğunu bildirdi.
Lakin bu cavab yenə də əsas bir sualı açıq saxlayır:
Əgər küçələrə çıxan insanlar silahsızdırsa, onların müharibəsi konkret olaraq kimə qarşıdır?
Və daha vacibi:
Xaricdə yaşayan bir siyasi fiqur İran daxilindəki insanları mübarizəni davam etdirməyə çağıranda, onun məsuliyyəti yalnız çağırış etməkdən ibarətdirmi?
Yoxsa qarşıdakı təhlükələr, real dəstək imkanları, hərbi və təhlükəsizlik qüvvələri arasındakı koordinasiyanın səviyyəsi və hətta məğlubiyyət ehtimalı barədə də açıq danışmalıdır?
Əlbəttə, Rza Pəhləvinin məsuliyyəti Xameneinin məsuliyyəti ilə eyni deyil.
Xamenei İran İslam Respublikasının hökumətinin və hakimiyyət strukturunun başında dayanırdı. Pəhləvinin isə İran daxilində dövlət hakimiyyəti və hərbi komandanlığı yox idi.
Lakin dövlət hakimiyyətinin olmaması siyasi məsuliyyətin olmaması demək deyil.
Onun məsuliyyətinin xarakteri fərqlidir: öz sözləri, çağırışları, vədləri və iddiaları qarşısında məsuliyyət.
Dörd nəfər; dörd fərqli məsuliyyət
Bu dörd şəxsin məsuliyyətini eyniləşdirmək olmaz.
Xamenei İran İslam Respublikasının dövlət strukturunun başında dayanırdı və həmin strukturun, o cümlədən vətəndaşlara qarşı repressiyaların fəaliyyətinə görə siyasi məsuliyyət daşıyırdı.
Tramp ABŞ prezidenti kimi ABŞ hökumətinin və silahlı qüvvələrinin qərarları və əməliyyatları qarşısında siyasi məsuliyyət daşıyırdı.
Netanyahu İsrailin baş naziri kimi İsrail hökumətinin və silahlı qüvvələrinin qərarları və əməliyyatları qarşısında siyasi məsuliyyət daşıyırdı.
Rza Pəhləvinin İran daxilində dövlət hakimiyyəti və hərbi komandanlığı yox idi. Lakin müxalif siyasi fiqur kimi öz sözləri, çağırışları, vədləri və iddiaları qarşısında siyasi və mənəvi məsuliyyət daşıyırdı.
Bu fərq çox mühümdür.
Dövlət rəhbərini icra hakimiyyəti baxımından xaricdə yaşayan müxalif şəxslə eyni səviyyədə qiymətləndirmək olmaz.
Lakin digər tərəfdən, siyasi fiqur da yalnız dövlət hakimiyyətinə malik olmadığı üçün sözlərinə və onların xalq üzərində mümkün təsirinə görə məsuliyyətdən azad edilə bilməz.
Qurban kim idi?
Bütün bu hekayələrdə bir qrup unudulmamalıdır:
İran xalqı.
Hökumət üçün etirazçı “düşmən” kimi təqdim edilə bilər.
Xarici güc üçün xalq “azadlıq” simvolu kimi təqdim edilə bilər.
Müxalif bir cərəyan üçün xalq “inqilab qüvvəsi” adlandırıla bilər.
Lakin xalqın özü üçün söhbət insandan gedir: ailəsi, həyatı, qorxuları, ümidləri və gələcəyi olan insanlardan.
Küçələrə çıxan insanların qarşıda hansı təhlükələrin olduğunu bilməyə haqqı var.
Xarici dəstəyə ümid edən insanların bu dəstəyin hansı məhdudiyyətləri və hansı xərcləri olduğunu bilməyə haqqı var.
Siyasi bir şəxsin vədlərinə güvənən insanların isə həmin vədin arxasında hansı reallığın dayandığını bilməyə haqqı var.
Xalq yalnız hansısa siyasi hakimiyyətə legitimlik vermək üçün ona ehtiyac duyulduğu zaman görünməməlidir.
Bütün bunlardan sonra İran
İran İslam Respublikası hətta süqut etsə belə, İranın sualları bitməyəcək.
Növbəti hökuməti kim quracaq?
Gələcək konstitusiya necə yazılacaq?
Respublika olacaq, yoxsa monarxiya?
Qadınların, etnik qrupların, dillərin, dinlərin və siyasi müxaliflərin hüquqları üçün hansı təminatlar olacaq?
Və ən əsası:
Bu qərarları kim verəcək?
Bu suallara heç bir xarici hökumət və heç bir siyasi şəxs İran xalqının əvəzinə cavab verməməlidir.
İranın gələcəyi iranlıların real iradəsi və iştirakı əsasında formalaşmalıdır; nə silah lüləsindən, nə hava hücumundan, nə də yalnız bir şəxsin vədləri əsasında.
Son söz
İran məsələsi yalnız bir nəfərin getməsi və başqa bir nəfərin gəlməsi məsələsi deyil.
Əsas məsələ siyasi hakimiyyətin nəhayət xalq qarşısında məsuliyyət daşımasıdır.
Xamenei xalqın etirazları ilə qarşı-qarşıya gələn bir strukturun başında dayanırdı və BMT həmin strukturun 2025 və 2026-cı illərdə etirazların yatırılması ilə bağlı fəaliyyəti barədə ağır nəticələr açıqlayıb.
Tramp və Netanyahu xarici dövlətlərin liderləri kimi öz ölkələrinin hərbi qərarları qarşısında siyasi məsuliyyət daşıyırdılar; bu qərarlar 28 fevral 2026-cı ildə genişmiqyaslı müharibənin başlanmasına gətirib çıxardı.
Rza Pəhləvi isə İran daxilində dövlət hakimiyyətinə malik olmasa da, öz sözləri, çağırışları və iddiaları qarşısında siyasi və mənəvi məsuliyyət daşıyır. Xüsusilə də silahlı qüvvələrin və təhlükəsizlik qüvvələrinin ona dəstəyinin səviyyəsi barədə danışdığı halda, bu dəstəyin miqdarı müstəqil şəkildə yoxlanıla bilməyib.
Nəhayət, məsələni bəlkə də bir cümlə ilə ümumiləşdirmək olar:
İran xalqı heç kimin hakimiyyətə gəlməsi üçün vasitəyə çevrilməməlidir; İran xalqı öz gələcəyi barədə qərarların sahibi olmalıdır.
